Qua nghe báo cáo của Vụ Công tác xây dựng văn bản quy phạm pháp luật, phát biểu mở đầu Hội nghị, Bộ trưởng Nguyễn Hải Ninh chia sẻ, công tác xây dựng pháp luật thời gian qua vô cùng nặng nề. Áp lực về tiến độ, số lượng văn bản phải rà soát và xây dựng là rất lớn, chưa kể tính chất phức tạp của các chính sách mới trong bối cảnh thay đổi về tổ chức bộ máy và định hướng quản lý. Bộ trưởng ghi nhận và đánh giá cao sự cố gắng của đội ngũ cán bộ, công chức, viên chức trong Bộ, các đơn vị chuyên môn đã nỗ lực “giữ nhịp” để đảm bảo công việc trôi chảy. Đây là sự cố gắng rất lớn, chưa từng có tiền lệ.

Qua bài học thực tiễn điển hình vừa qua, Bộ trưởng thẳng thắn nhận định rằng, trong công tác thẩm định, chúng ta đã chưa làm tròn vai. Vì vậy, Bộ trưởng yêu cầu chấn chỉnh ngay lập tức một số vấn đề. Trong đó, phải xác định rõ vai trò “người gác cổng”, Bộ Tư pháp là chốt chặn cuối cùng về pháp lý của Chính phủ, tuyệt đối không chạy theo số lượng mà bỏ qua chất lượng. Đồng thời, phải đổi mới chất lượng báo cáo thẩm định, trong đó phải “soi” thật kỹ Báo cáo đánh giá tác động (RIA), báo cáo thẩm định phải thể hiện rõ chính kiến của cơ quan thẩm định. Ngoài ra, nâng cao bản lĩnh của người làm thẩm định viên, cương quyết nhưng phải mang tính xây dựng trong phối hợp với các Bộ, ngành soạn thảo, hướng dẫn họ cách làm cho đúng. 

Từ đề nghị các đơn vị chuyên môn (Pháp luật Hình sự - Hành chính, Dân sự - Kinh tế...) phải nghiêm túc rút kinh nghiệm từ vụ việc vừa qua của Bộ trưởng, đại diện các đơn vị đã phát biểu thẳng thắn, đi sâu vào chuyên môn, chỉ rõ những vướng mắc hiện tại để cùng tìm giải pháp tháo gỡ.

Kết luận Hội nghị, Bộ trưởng nhấn mạnh, công việc phía trước còn rất nhiều và áp lực. Bộ trưởng mong đội ngũ cán bộ thay đổi tư duy, làm việc thực chất, quyết liệt hơn nữa để khẳng định vị thế của Bộ Tư pháp là cơ quan “gác cổng” tin cậy của Chính phủ.

Để khắc phục những tồn tại vừa qua và nâng cao chất lượng công tác xây dựng pháp luật trong thời gian tới, Bộ trưởng đề nghị các đơn vị thuộc Bộ tập trung thực hiện nghiêm túc 4 nhóm giải pháp trọng tâm.
 

Cụ thể, về trình tự, thủ tục và hồ sơ thẩm định, Bộ trưởng yêu cầu phải bám sát Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật. Kiên quyết hạn chế tối đa việc áp dụng trình tự, thủ tục rút gọn khi không thực sự cần thiết và không đủ điều kiện. Với hồ sơ thẩm định, các đơn vị cần chấm dứt tình trạng nể nang. Nếu hồ sơ gửi đến thiếu các tài liệu bắt buộc như: Báo cáo đánh giá tác động (RIA), bản tổng hợp giải trình tiếp thu, ý kiến của các Bộ, ngành liên quan... thì kiên quyết trả lại hồ sơ. Chúng ta không thể thẩm định trên một bộ hồ sơ “rỗng”. Trong trường hợp đặc biệt cấp bách phải thẩm định, Báo cáo thẩm định của Bộ Tư pháp phải ghi rõ: “Hồ sơ chưa đủ điều kiện theo quy định pháp luật, đề nghị cơ quan chủ trì bổ sung, hoàn thiện trước khi trình Chính phủ”. Chúng ta phải có chính kiến rõ ràng để bảo vệ tính nghiêm minh của quy trình lập pháp.

Về đổi mới mạnh mẽ hoạt động của Hội đồng thẩm định, Bộ trưởng yêu cầu mở rộng đối tượng tham gia Hội đồng. Bên cạnh các Bộ, ngành, dứt khoát phải mời đại diện các đối tượng chịu sự tác động trực tiếp của văn bản. Chẳng hạn, nếu văn bản liên quan đến doanh nghiệp, phải mời VCCI, các Hiệp hội ngành nghề; nếu liên quan đến địa phương, phải mời đại diện các tỉnh, thành phố; đặc biệt, cần chủ động mời đại diện các Ủy ban của Quốc hội tham gia ngay từ giai đoạn này để nắm bắt vấn đề, tạo sự đồng thuận khi trình sang Quốc hội.

Bộ trưởng cũng nêu rõ cách thức làm việc là chuyên viên, lãnh đạo cấp Phòng, cấp Vụ phải nghiên cứu hồ sơ trước khi họp. Không chấp nhận việc cán bộ đi họp mà chưa đọc văn bản, không có bút tích nghiên cứu. Các đơn vị phải tổ chức các cuộc tọa đàm, tham vấn chuyên gia đối với những vấn đề phức tạp trước khi đưa ra Hội đồng.

Về nâng cao chất lượng nội dung báo cáo thẩm định, theo Bộ trưởng, đây là sản phẩm quan trọng nhất của chúng ta. Báo cáo thẩm định không được chung chung, mà phải đi sâu vào tính khả thi và điều kiện bảo đảm thi hành. Theo đó, khi thẩm định, phải đặt câu hỏi: Quy định này ban hành ra thì nguồn lực ở đâu để thực hiện? Ngân sách nào chi trả? Bộ máy nào vận hành? Đáng chú ý, về vấn đề phân cấp, phân quyền, phải đánh giá kỹ xem địa phương có đủ năng lực, nhân sự và tài chính để tiếp nhận không? Tránh tình trạng “khoán trắng” cho địa phương mà không kèm theo nguồn lực.

Hình thức của báo cáo thẩm định phải mạch lạc, tách rõ nội dung nào đã thống nhất? Nội dung nào còn ý kiến khác nhau? Quan điểm của Bộ Tư pháp là gì? Báo cáo thẩm định phải là một “văn bản pháp lý cứng”, là căn cứ tin cậy để Văn phòng Chính phủ và Lãnh đạo Chính phủ xem xét, quyết định.

Về đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin, Bộ trưởng lưu ý, trong thời đại số, công tác xây dựng pháp luật không thể làm thủ công mãi được. Bộ trưởng giao Cục Công nghệ thông tin phối hợp với các đơn vị xây dựng hệ thống cảnh báo tiến độ. Phải có “đèn xanh, đèn đỏ” nhắc việc cho các Bộ, ngành và chính chuyên viên của Bộ Tư pháp về thời hạn trình văn bản. Đồng thời, nghiên cứu ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) vào việc rà soát, đối chiếu văn bản pháp luật, phát hiện mâu thuẫn, chồng chéo. Về kinh phí, Bộ sẽ ưu tiên bố trí hoặc các đơn vị chủ động đề xuất từ nguồn kinh phí xây dựng pháp luật.

Bộ trưởng giao Thứ trưởng Phan Chí Hiếu chỉ đạo rà soát, chuẩn hóa bộ mẫu Báo cáo thẩm định, bảo đảm thống nhất, khoa học, bao quát hết các yêu cầu về tính hợp hiến, hợp pháp, tính thống nhất và tính khả thi để áp dụng chung trong toàn Bộ.